Forseti Íslands | Vigdís Finnbogadóttir

Land, þjóð og tunga
Alþjóðasamskipti

Vigdís Finnbogadóttir var kjörin forseti Íslands 29. júní 1980. Hún var fjórði forseti lýðveldisins og gegndi embættinu í fjögur kjörtímabil eða til ársins 1996. Vigdís var endurkjörin án atkvæðagreiðslu 1984, í kosningum 1988, aftur án atkvæðagreiðslu 1992. Hún lét af embætti í 31. júlí árið 1996.

Spurningin um kyn Vigdísar fylgdi henni alla kosningabaráttuna og var einnig áberandi fyrstu ár forsetatíðar hennar. Augu heimsins beindust að sögueyjunni í norðri og þjóðin skynjaði að hún hafði verið þátttakandi í heimsviðburði. Þjóðin varð stolt af kvenforsetanum og sjálfri sér í leiðinni. Við embættistöku 1. ágúst 1980 sagði Vigdís:

„Ofar öðru ríkir þó í huganum – og mun ríkja – einlæg ósk um að lýðræðislegur háttur þjóðar okkar á þessu kjöri og allri stjórnskipan okkar megi verða landinu og okkur öllum til gæfu, í skiptum okkar hvert við annað og við aðrar þjóðir.” (Innsetningarræða 1980)

Allir vildu hitta og hlýða á fyrsta þjóðkjörna kvenforseta heims og það jók á vinsældir Vigdísar að hún talaði tungumál margra gestgjafanna. Færni hennar í Norðurlandamálum auk frönsku og ensku vakti athygli og var henni mjög til framdráttar. Við upphaf annars kjörtímabils segir Vigdís:

„Þegar ég stóð hér við embættistöku fyrir fjórum árum, hygg ég, að tiltölulega fáir hafi gert sér fulla grein fyrir að Íslendingar höfðu þá brotið blað í mannkynssögunni, með því að velja konu sem forseta lands síns fyrstir allra í almennum kosningum. Þau fjögur ár sem ég hef verið í þessu embætti hafa mjög mótast af því að aðrar þjóðir veittu þessu athygli og gerðu úr talsvert mál. Fyrir þær nýjungar í fjölmiðlatækni að fréttir geysast um heiminn – og oft á tímum fréttir sem ekki ættu að vera í frásögur færandi – skapaðist ný forvitni um Ísland og íslenska þjóð, sem þótti hafa sýnt nokkra dirfsku. Fleiri þjóðir en áður vildu meira um eylandið í Norðurhöfum vita og treysta vináttubönd. Mikið hefur verið gengið eftir nærveru forseta Íslands sem fulltrúa þjóðar sinnar – og stundum Norðurlandanna allra – reyndar miklu oftar en komið hefur verið til móts við. Með góðri ráðgjöf ríkisstjórnar og embættismanna hafa þjóðir verið heimsóttar sem við Íslendingar höfum haft aldagömul menningar- og viðskiptatengsl við. Ég á góðar minningar úr þessum ferðum, ekki síst með þakklæti í huga til þeirra forráðamanna þjóðarinnar sem með hafa verið og reynst sem bestu vinir og bræður að eiga að baki.“ (Innsetningarræða 1984)

Þegar aldarfjórðungur var liðinn frá kjöri Vigdísar sagði hún að við embættistöku hafi hún verið umkringd góðum mönnum í kjólfötum og hún hafi varla séð aðra konu í þessum hópi aðra en frú Halldóru Eldjárn. Hún sagðist átta sig betur á því með tímanum hve merkilegt það hafi verið að Íslendingar kusu konu í embætti forseta:

„Það skiptir engu máli hvar í heiminum ég er, alltaf nefnir fólk þetta sérstaklega. Kjörið vakti mikla athygli á landi okkar og þjóð.“ (Vigdís Finnbogadóttir, viðtal í janúar 2009)

Á forsetastóli fjallaði Vigdís oft um stöðu kvenna í samfélaginu. Við lok kvennaáratugar Sameinuðu þjóðanna árið 1985 sagði hún að löng leið væri frá Íslandi til himnaríkis þrátt fyrir að nokkur árangur hefði náðst væri enn mjög á brattann að sækja.
Upphaf síðu

Land, þjóð og tunga

Helstu hugðarefni Vigdísar í embætti forseta Íslands snéru að ræktun lýðs, lands og tungu sem hún sagði að væru og yrðu samtvinnuð heild. Vigdís minnti oft á að tungan og orðið væru dýrmæt eign þjóðarinnar og hornsteinn menningarinnar:

„Orðin eru kastalar okkar Íslendinga. Í fámenni og fátækt týndum við aldrei manndómi okkar. Við gleymdum aldrei að setja í orð – hinn eina varanlega efnivið sem við eigum – allan hag okkar og alla hugsun. Einmitt þess vegna hefur okkur reynst svo létt verk að skapa okkur fjölskrúðuga nútímamenningu.” (Innsetningarræða 1980)

Að mati Vigdísar gagnaðist ekkert jafn vel í embætti forseta og að geta talað erlend tungumál og að hafa innsýn í menningu annarra þjóða. Þannig hafi hún getað komið á uppbyggilegri samræðu við aðrar þjóðir og komið íslenskri menningu á framfæri og kynnt íslenska framleiðslu. Hvar sem Vigdís fór vakti hún athygli á Íslandi, tungunni, náttúrunni og sögu þjóðar sinnar. Hún hefur einatt lagt áherslu á mikilvægi þess að þeir sem stunda alþjóðaviðskipti kynnu erlend tungumál vel. Þekking á tungumáli og menningu viðsemjanda væri grunnur að skilningi á menningu hans og þar með undirstaða velgengni í viðskiptum og öðrum samskiptum.

Í fyrstu innsetningarræðu Vigdísar fjallaði hún um þýðingu íslenskrar tungu fyrir þjóðina:

“Við erum oft á það minnt, að það er íslensk tunga, sem öðru fremur gerir okkur að Íslendingum. Tungan geymir sjóð minninganna, hún ljær okkur orðin um vonir okkar og drauma. Hún er hið raunverulega sameiningartákn okkar og sameiningarafl. En íslensk tunga gerir okkur ekki bara að Íslendingum; hún gerir okkur að mönnum. Hún gerir okkur að heimsþegnum, sem ber skylda til að leggja sem mestan skerf til stöðugra framfara mannsandans.“

Fyrsta sumarið í embætti fór Vigdís í fimm opinberar heimsóknir innanlands, þar á meðal til Grímseyjar en það var í fyrsta sinn sem forseti landsins kom þangað í opinbera heimsókn.

„En öllum þeim sem falið er að búa á Bessastöðum trúi ég þó að sé ávallt hugleiknara að vera með sínu fólki, sinni þjóð. Heima í eigin landi, á heimilinu góða á Álftanesi eða með öndvegisfólki utan þess hvar sem er í landinu. Gestrisni og vinátta, rausn og menningarbragur í hvívetna, hvar sem tekið hefur verið á móti forseta landsins er og verður mér ógleymanlegt og sannkölluð uppspretta gleði.“ (Innsetningaræða 1984)

Vigdís líkti saman trjárækt og uppeldi barna og sagði að ræktun landsins væri nátengd mannyrkjunni sem grundvallaðist á uppeldi unga fólksins. Til lítils kæmi að rækta upp örfoka land ef við gleymdum því að öll framtíð þjóðarinnar ylti á æskunni. Hún hvatti æskuna til dáða og bað eldri kynslóðir að vera henni góð fyrirmynd. Í þriðju innsetningarræðu sinni árið 1988 fagnaði hún þeirri vakningu sem hefði orðið á sviði náttúruverndar og landræktar meðal landsmanna.

„Þeim fjölgar stöðugt sem gera sér ljóst að landið sem við tókum í arf á kröfu til að við ræktum það og varðveitum, færum því aftur þann gróður sem það hefur misst, og beitum til þess allri þekkingu og öllu því hugviti sem við eigum. Þannig gjöldum við landskuld okkar við alnar og óbornar kynslóðir. Vel kann það að vera dómur okkar að liðnar kynslóðir hafi stundum gengið nær landinu en hollast hefði verið en við hljótum líka að geta skilið að þær áttu ekki annarra kosta völ. Þá afsökun eigum við ekki og arftakar okkar munu ekki fyrirgefa okkur á þeim forsendum. Því við eigum að vita hvað við erum að gera, þekkja bæði land okkar og fiskimið, kosti þeirra og þol.“ (Innsetningarræða 1988)

Snjóflóðin á Vestfjörðum

Vigdís var vinsæll forseti. Hún þótti sýna mikla mikla hæfileika sem þjóðarleiðtogi og hlaut m.a einróma lof fyrir framgöngu sína í kjölfar snjóflóðanna á Flateyri og Súðavík 1995. Vigdís var viðstödd sérstaka minningaraathöfn um þá sem létust í snjóflóðunum þar sem hún sýndi aðstandendum og Vestfirðingum öllum ríka samkennd og hlýju, meðal annars með því að faðma að sér ástvinu hinna látnu. „Fólkið fann huggun í faðmlagi og sjómenn voru ekki feimnir við að gráta við öxl mína“ (Vigdís Finnbogadóttir, viðtal í janúar 2009).

Hún minntist atburðanna í áramótaávarpi 1996:

„Þegar við horfum yfir það ár sem nú er liðið minnumst við þess á undan öllu öðru að það ár heyrðum við þungan tregaslag. Þetta var ár skelfilegra náttúruhamfara, ár mikilla áfalla fyrir einstaklinga, heilar byggðir, þjóðina alla. Við svo váleg tíðindi sem urðu í Súðavík og á Flateyri finnum við átakanlega til vanmáttar, en um leið fyllast hjörtu okkar af samúð til allra sem orðið hafa fyrir þungbærum missi, bæði þar og annars staðar í landinu.“
Upphaf síðu

Alþjóðasamskipti

Njörður P. Njarðvík skrifaði í Morgunblaðið 31. 07.1996:

„Vigdís hafði eina merkilega staðreynd sér til stuðnings í upphafi. Hún var fyrsta kona veraldar, sem kjörin var þjóðhöfðingi í lýðræðislegri kosningu. Það vakti umsvifalaust heimsathygli og forvitni. Víða að komu óskir um að fá að sjá og heyra þessa íslensku konu, sem þannig braut blað í sögu jafnréttisbaráttu kvenna. Þetta var henni því hjálp en jók um leið enn á vanda hennar. Ef hún hefði ekki haft neitt annað fram að færa en þessa nýjung þá hefði áhugi á henni dvínað fljótt. En það var öðru nær. Víða um heim lögðu menn svo við hlustir, að aldrei hefur orðið lát á óskum um að fá meira að heyra.“

Vigdís var mjög virk í alþjóðasamskiptum, gerðist málsvari friðar og lýðræðis en lýsti aldrei yfir stuðningi við utanríkisstefnu stjórnvalda eins og fyrstu tveir forsetar lýðveldisins höfðu gert. Vigdís ræddi aldrei opinberlega um varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna eða aðildina að NATO. Hún heimsótti heldur aldrei herinn á Keflavíkurflugvelli. Vigdís átti fundi með þremur forsetum Bandaríkjanna en þar var hvorki fjallað um herinn né NATO.

„Hernaðarhyggja hefur leitt okkur á heljarþröm. Þessi vopnaði friður okkar – hvar stöndum við nú þegar haft er í huga að enn er unnt að eyða veröldinni á aðeins örfáum mínútum.“ (Morgunblaðið, 19. maí 1989)

Vigdís fór í fyrstu opinberu heimsókn sína til Danmerkur í febrúar 1981. Í Kaupmannahöfn fylgdust fjölmiðlar náið með heimsókninni, ekki síst vegna þess að þar hittust tvær konur sem þjóðhöfðingjar landa sinna. Sérstaka athygli vakti að Margrét Þórhildur Danadrotting og Vigdís þáðu hádegisverðarboð danska blaðamannafélagsins sem lauk með blaðamannafundi þar sem þjóðhöfðingjarnir sátu andspænis 400 blaða- og fréttamönnum. Mun þetta hafa verið í fyrsta skipti í sögunni sem drottningin þáði boð um að mæta á blaðamannafund sem skipulagður var utan konungshússins. Í fjölmiðlum var fjallað um afslappaða og hlýja framkomu Vigdísar og sagt að vel hafi farið á með þjóðhöfðingjunum. Í lok fundarins voru þær Margrét drottning og frú Vigdís spurðar hvaða forsíðufrétt þær vildu sjá í blöðunum næsta dag. Vigdís svaraði að bragði: „Fullnaðarsigur vísindanna - Engin kjarnavopn."

Mánuði síðar sótti kanadíski landstjórinn Pierre Trudeau Vigdísi heim að Bessastöðum og um haustið fór hún til hinna Norðurlandanna; Noregs, Svíþjóðar og Finnlands. Á forsetastóli fór Vigdís í opinberar heimsóknir til margra Evrópuríkja auk Kanada og Kína.

Sú nýjung varð í forsetatíð Vigdísar að erlend samskipti Íslendinga stórjukust á sviði mennta og vísinda og einnig tókst henni að liðka fyrir viðskiptum á erlendri grund. Hún bauð fulltrúm atvinnulífsins og þá einkum útflytjendum að nýta þau tækifæri sem gáfust í opinberum heimsóknum nær og fjær og í flestum ferðum hennar voru viðskiptanefndir með í för.

„Hún varð sameiningartákn þjóðarinnar og hún var glæsilegur fulltrúi okkar á erlendum vettvangi við kynningu á þjóðinni í heild, menningu hennar og stöðu. Það gerði hún af miklu stolti, en þó þeirri einlægni, sem fylgir orðum þeirra sem trúa. Hún vissi að hún gat verið stolt af sinni þjóð og hún kom því vel á framfæri. En Vigdís vildi kynna fleira en menninguna. Hún vildi kynna og auka viðskiptin.“ (Friðrik Pálsson, apríl 2005)

Í nóvember 1990 var Vigdís viðstödd krýningu Akihitos Japanskeisara. Heimsókn Vigdísar til landsins varð tilefni mikillar Íslandskynningar sem íslenskir og japanskir aðilar stóðu að til að vinna að heilsteyptri ímynd Íslands í Japan. Í þeim tilgangi var fyrir tilstilli japanskra athafnamanna reist nákvæm eftirlíking af Höfða í Reykjavík og söluskrifstofa SH í Tokyo opnuð við hátíðlega athöfn að viðstöddum forsetanum.

Áður hafði Vigdís heimsótt Japan árið 1987 í tengslum við opnun sýningarinnar Scandinavia Today. Í þeirri heimsókn hitti Vigdís Hirohito Japanskeisara að máli í keisarahöllinni í Tókýó og var hún síðasti þjóðhöfðinginn sem átti fund með honum en hann lést árið 1989. Vigdís var viðstödd útför hans ásamt 150 öðrum þjóðhöfðingjum.

Þegar Vigdís afhenti Útflutningsverðlaun forseta Íslands í síðasta sinn árið 1996 sáu framámenn í íslensku atvinnulífi sérstaka ástæðu til að þakka Vigdísi fyrir þá aðstoð og skilning sem hún hafði veitt íslenskum útflutningi í gegnum tíðina og gáfu henni forláta tölvu af allra nýjustu gerð.

Vigdís fór í opinbera heimsókn til Kína í lok ágúst 1995. Með forseta í för var utanríkisráðherra og sendinefnd skipuð fulltrúum úr íslensku viðskiptalífi. Á sama tíma var haldin fjórða kvennaráðstefna Sameinuðu þjóðanna í Peking þar sem Vigdís flutti setningarávarp. Hún þakkaði Sameinuðu þjóðunum fyrir viðurkenningu þess að mannréttindi kvenna væru algild, sagði að kynjajafnrétti og friður væru samtvinnuð hugtök og sagðist vonast til að árangur ráðstefnunnar yrði varanlegt framlag til heimsfriðar. Aðeins hálfu ári fyrir komu Vigdísar til Kína var sendiráð Íslands opnað í Peking. Opinber heimsókn forsetans var því mjög mikilvæg til að greiða götu aukinna samskipta og viðskipta milli landanna.
Upphaf síðu

Opinberar heimsóknir í forsetatíð Vigdísar

Vigdís fór í opinberar heimsóknir til eftirfarandi landa:

1981 Danmerkur, Noregs, Finnlands, Svíþjóðar
1982 Bretlands, Grænlands
1983 Frakklands, Portúgals
1984 Finnlands
1985 Hollands, Spánar
1987 Ítalíu, Færeyja
1988 Þýskalands
1989 Kanada
1990 Luxembourg
1991 Írlands
1993 Noregs
1994 Slóvakíu, Tékklands
1995 Kína

Vigdís tók á móti erlendum þjóðhöfðingjum frá eftirfarandi ríkjum:

1981 Kanada
1982 Danmörku, Finnlandi
1983 Grænhöfðaeyjum
1985 Danmörku
1986 Luxembourg
1987 Svíþjóð
1989 Spáni
1990 Bretlandi, Frakklandi, Tékklandi
1991 Finnlandi, Ítalíu
1992 Noregi, Þýskalandi
1993 Portúgal
1994 Hollandi
1995 Finnlandi
1996 Írlandi
Upphaf síðu