Embætti forseta var stofnað með lýðveldisstjórnarskránni sem tók gildi 17. júní 1944 en fyrstu þrjár greinar stjórnarskrárinnar lýsa forsetaþingræðinu.

Forsetinn er þjóðhöfðingi. Hann er þjóðkjörinn og eini fulltrúinn sem kosinn er í beinni kosningu. Kjörtímabil forseta er fjögur ár en engar reglur kveða á um hve oft forsetinn má gefa kost á sér til endurkjörs.

Á Íslandi er forsetaþingræði en í því felst að forseti og Alþingi fara saman með löggjafarvaldið og forseti og önnur stjórnvöld með framkvæmdavaldið.

Forseti hefur ekki bein afskipti af stjórnarathöfnum en lætur ráðherra um að framkvæma vald sitt. Handhafar forsetavalds í fjarveru forseta eru forsætisráðherra, forseti Alþingis og forseti Hæstaréttar. Forsetinn er ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum og fer ekki með daglega stjórnsýslu í neinum málaflokki. 26. gr. stjórnarskrárinnar fjallar um málskotsrétt forseta; lög frá Alþingi eru borin upp fyrir forseta. Synji forseti lagafrumvarpi staðfestingar tekur frumvarpið engu að síður gildi, en þá skal leggja það svo fljótt sem verða má undir þjóðaratkvæði og falla lögin úr gildi ef þjóðin synjar samþykki en annars halda þau gildi sínu.

Formleg staða forsetans samkvæmt stjórnarskrá er mjög sterk. Lengi hefur verið tekist á um raunverulegt valdsvið forsetans. Almennt er litið svo á að forsetinn sé sameiningartákn þjóðarinnar og að embættið hafi táknrænt forystugildi fyrir lýðveldið. Fræðimenn hafa þó bent á að forsetaþingræði veiti þeim einstaklingum sem með embættið fara svigrúm til að hafa áhrif á þjóðmálaumræðu og ólíka málaflokka.Sjá nánar á vef forsetaembættisins.